Akwarystyka

Akwarystykę można traktować z całą powagą w majestacie nauki. Oczywiste bowiem jest, że środowisko i organizmy żywe są ze sobą nierozerwalnie powiązane i wzajemnie na siebie oddziałują. To wzajemne oddziaływanie żywych organizmów i martwych substancji mineralnych w postaci stałej wymiany materii pomiędzy żywą i nieożywioną częścią otaczającego nas świata tworzy niezliczoną ilość układów ekologicznych, zwanych ekosystemami. Poszczególne zaś ekosystemy tworzą pewną całość pod względem przyrodniczym, wydzieloną w przestrzeni i czasie. Z punktu widzenia funkcjonalnego w skład ekosystemu wchodzą dwa komponenty: składnik autotroficzny (samożywny), który cechuje przewaga procesu wiązania energii świetlnej, użytkowania prostych związków nieograniczonych i tworzenia złożonych związków organicznych, oraz składnik heterotroficzny (cudzożywny), który cechuje przewaga konsumowania, przebudowywania i rozkładania złożonych związków organicznych. Akwarium jest niczym innym jak ekosystemem, czyli układem ekologicznym. Można w nim wyróżnić cztery zasadnicze części składowe, a mianowicie substancje abiotyczne tworzące środowisko, producenci, konsumenci i reducenci. Akwarystyka stanowi wdrożenie praktyki biologicznej, dotyczącej ryb i roślin oraz bezkręgowców akwaryjnych i ich wymogów środowiskowych oraz wzajemnych zależności na tle wody i podłoża. Jest więc czystą ekologią, czyli nauką o organizmach w “ich domu”. Wracając do akwarium, należy sobie uprzytomnić, że jest to podstawowa jednostka funkcjonalna w ekologii. Obejmuje ona bowiem zarówno układy biocenotyczne (organizmy roślinne i zwierzęce), jak i ich abiotyczne środowisko (woda, podłoże). Niewątpliwie wpływają one wzajemnie na swoje właściwości i są niezbędne do utrzymania życia. Natomiast samo wyposażenie akwarium jest zależne od kilku elementów, między innymi od możliwości finansowych akwarysty, jego zdolności technicznych i manualnych oraz od aktualnych osiągnięć technicznych na rynku. Ważne jest też zaopatrzenie sklepów akwarystycznych oraz giełd i targów.

Hodowle w akwarium kojarzą się powszechnie z pielęgnowaniem ryb egzotycznych i jest to oczywiste z wielu punktów widzenia. Z jednej strony są to najrzadsze okazy organizmów wodnych, spotykanych w naszym kraju, z drugiej zaś wytworzyły się od dawna także i w Polsce pewne tradycje związane z hodowlą ryb tropikalnych. Atrakcyjność tego zamiłowania jest bezsprzeczna. Pewne odstępstwo od klasycznej akwarystyki stanowią akwaria holenderskie, w których zasadniczymi obiektami hodowli (a właściwie uprawy) są rośliny – ryby stanowią w tym przypadku jedynie tło ekspozycji. Tego typu akwaria mają wielu zwolenników, przede wszystkim zaś są przepiękne i z pewnością konkurencyjne w stosunku do akwariów z rybami z Afryki, Ameryki Płd. oraz Dalekiego Wschodu. Ideą wielu akwarystów jest prowadzenie osobnych akwariów bez ryb, w których głównymi obiektami hodowlanymi byłyby właśnie bezkręgowce. Nie jest to takie trudne jak mogłoby się wydawać. Hodowle bezkręgowców słodkowodnych są niezwykle atrakcyjne i dostarczają wielu emocji oraz ciekawych przeżyć przyrodniczych. Do hodowli bezkręgowców naszej strefy klimatycznej najlepiej korzystać z akwariów 40-60 litrowych, w których sadzi się umiarkowaną ilość roślin, umieszcza różne rodzaje podłoży zanurzonych (kamienie i korzenie) oraz profiluje 2 rodzaje podłoża: jedno z nich jest organiczne, drugie zaś żwirowo-piaskowe. Do hodowli wykorzystuje się zmieszaną wodę “starą” z wodą ze zbiorników, skąd pochodzą obiekty naszego zainteresowania. Szczególnie ważne jest obfite natlenienie wody oraz wymuszony przepływ, jak również baczne obserwowanie temperatury, szczególnie latem, aby nie przekroczyć ok. 28º C. Nie zaleca się korzystania z typowych filtrów akwarystycznych, natomiast w ilości hodowanych bezkręgowców należy zachować umiar. Ważne jest, aby w jednym zbiorniku nie trzymać drapieżnika wraz z potencjalną ofiarą – chyba, że w celach pokarmowych, w sposób świadomy. Warto zatem znać ich pokarm. Bezkręgowce słodkowodne do hodowli i obserwacji akwaryjnych warto zbierać samodzielnie w różnych środowiskach – sposobami odpowiadającymi każdemu hobbyście.

Dla prawidłowego rozwoju roślin konieczna jest odpowiednia ilość składników mineralnych, dostarczana do wody lub podłoża. Stwierdzono, że rośliny wodne pobierają sole mineralne całą swoją powierzchnią, wystarczy więc nawozić wodę. Rośliny błotne oraz wytwarzające silny system korzeniowy wymagają raczej nawożenia podłoża. Akwaria o dużej obsadzie ryb w ogóle nie wymagają nawożenia, bowiem azotu, fosforu i wapnia jest wówczas w nadmiarze. Jeżeli zaś chodzi o mikroelementy, to wystarcza co 7 do 10 dni wymienić 1/5 objętości wody. Obserwowany w akwariach słaby wzrost roślin bywa najczęściej spowodowany niedostateczną ilością światła lub zbyt dużą cyrkulacją wody, na przykład w przypadku bardzo silnego napowietrzania albo dużych i silnych ryb. Niedobór składników mineralnych występuje głównie w akwariach nowo założonych, wówczas nawożenie jest w pełni uzasadnione. Przy nawożeniu organicznym stosuje się jako nawóz tylko odchody ryb, jest to nawóz najlepszy i w pełni wystarczający dla roślin. W akwariach nowo założonych nawożenie zapewnia 1 ryba żyworodna na 2,5 l wody. Po 6 miesiącach wystarcza 1 sztuka na 10 l wody. Nawożenie mineralne nie wystarcza ze względu na to, że nie jest możliwe zapewnienie roślinom wszystkich substancji. W nawozach mineralnych występuje brak pewnych pierwiastków biogennych, produkowanych przez ryby. Przy stosowaniu takiego nawożenia może wystąpić masowy rozwój glonów. Najprostszym sposobem nawożenia mineralnego jest dawka 2g azotanu amonu na 100 l wody – raz na 3 miesiące. Nawozy stosowane w akwarystyce powinny zawierać mało wapnia i magnezu. Stosowanie pastylek “Hydroponik” (pół tabletki pod korzenie rośliny będącej w trakcie wzrostu), dostępnych w sklepach ogrodniczych, jest skuteczne przy uprawie niektórych roślin, ale brak dotychczas dokładniejszych badań w tym zakresie. Nie powinno się stosować tych preparatów dla roślin świeżo posadzonych. W celu usprawnienia pobierania soli mineralnych dodaje się do wody 0,5 g na 100 l wody wersenianu sodowego EDTA. Wydaje się, że równie dobrze usprawnia pobieranie soli mineralnych wyciąg torfowy i grudki gliny w podłożu.

Dla prawidłowego wzrostu roślin konieczna jest wystarczająca ilość odpowiedniego światła. Akwarium powinno być oświetlone przez 12-14 godzin na dobę. Włączania i wyłączania światła nie należy dokonywać nagle, lecz stopniowo, gdyż wrażliwym roślinom szkodzą nagłe skoki natężenia światła. Różne rośliny mają odmienne zapotrzebowanie na ilość światła. Stosuje się różne rodzaje oświetlenia. Najlepszym światłem dla roślin – ze względu na rozkład widma – jest naturalne światło słoneczne. Nie powinno być ono jednak wykorzystywane w akwarium domowym, ponieważ: kierunek jego padania jest nieodpowiedni, rośliny wyciągają się więc w jednym kierunku, co psuje wygląd akwarium. Z reguły w pokoju jest o wiele za mało światła dziennego w porównaniu z potrzebami roślin i trudno wyregulować jego natężenie. Ustawienie akwarium w miejscu dobrze oświetlonym przez słońce na parapecie, powoduje najczęściej masowy pojaw glonów i zakwity wody. Znaleźć odpowiednie miejsce jest trudno ze względu na znaczne wahania natężenia światła w czasie dnia i w różnych porach roku. Światło żarowe jest korzystniejsze dla roślin, niż jarzeniowe, gdyż zawiera dużo składnika czerwonego w widmie. Wadą jego jest to, że większość energii zamieniana jest na ciepło, dlatego jest to światło bardzo drogie. Zakres zaś widma światła jarzeniowego jest bardzo ograniczony, gdyż charakteryzuje je dużo składnika niebieskiego i zielonego w widmie, ponadto nie jest ono ciągłe, tak jak światło żarowe, lecz stanowi serię błysków, których oko nie zauważa, ale rośliny wyczuwają. Dlatego wiele gatunków roślin nie rośnie przy świetle jarzeniowym lub rośnie słabo. W krajach o wysokim stopniu techniki stosuje się generatory wysokoczęstotliwościowe oraz jarzeniówki o różnym zakresie widma, co zwiększa ich użyteczność. Zaletą takiego oświetlenia jest to, że prawie cała energia zamieniana jest na światło, dzięki czemu jest ono tanie, a zarazem nie podnosi temperatury wody oraz nie powoduje pęknięć szyby przykrywającej akwarium, co się czasem zdarza.

Najlepsze są bazalty, gdyż na ich tle przepięknie prezentują się zarówno ryby, jak i rośliny, ponadto bazalty wzbogacają wodę w mikroelementy. Równie dobry jest żwir kwarcowy, najlepiej pochodzący z czystej rzeki. Dla roślin pochodzących z rzek i jezior stosuje się żwir o średnicy 0,5-10 mm. Dennej warstwy nie należy zbyt dokładnie płukać. Nie należy stosować żwiru zawierającego węglan wapnia. Powoduje on wzrost twardości wody, która z reguły jest niepożądana. Żwir taki można stosować tylko w przypadku ryb i roślin lubiących wodę twardą. Do takich ryb należą: gupik, mieczyk, zmienniak, pyszczaki z Jeziora Malawi i niektóre inne. Z roślin natomiast można by wymienić: wywłócznik i osokę aloesowatą. Zawartość węglanu wapnia w żwirze lub w kamieniach można łatwo stwierdzić przez dodanie do próbki kwasu solnego. W przypadku obecności węglanu wapnia będą się wydzielały pęcherzyki dwutlenku węgla. Dla roślin błotnych stosuje się żwir o średnicy 0,5-2 mm oraz torf i tłuczone lignity. Dla prawidłowego wzrostu roślin ważne jest, aby podłoże było równie ciepłe, jak i woda. Właściwą ciepłotę dna można zapewnić stosując filtr dzwonowy. Istnieją również kable grzejne, które układa się na dnie zbiornika pod żwirem. Żwir układa się na dnie zbiornika według następującej zasady – żwir grubszy na samym dnie, natomiast frakcje drobniejsze na wierzchu. Podłoże powinno mieć grubość 5-8 cm, zależnie od wysokości zbiornika. Dla roślin o silnie wykształconym systemie korzeniowym, daje się grubszą warstwę podłoża. Podłoże modeluje się tak, aby spadek zaczynał się w kierunku przedniej szyby lub od tylnej i bocznych szyb ku środkowi przedniej. Poza żwirem akwaryści stosują czasem torf, glinę lub ziemię ogrodową – te rodzaje podłoża układa się pod warstwą żwiru. Torf stosuje się przy uprawie roślin błotnych lub przy hodowli niektórych ryb. Może być jednak stosowany tylko w przypadku wody miękkiej, gdyż w wodzie twardej strąca się zawiesina humianów wapnia i magnezu.

Hodowane w akwarium organizmy preferują pokarm zbliżony do konsumowanego w naturalnych warunkach, gdy stosuje się różnorodny pokarm, w niewielkich porcjach i gdy zasadniczym pokarmem są organizmy żywe. Należy przy tym pamiętać, że narybek wymaga zgoła innego pokarmu niż ryby dorosłe. Natomiast pokarmy dodatkowe, jak na przykład suszone rozwielitki, sztucznie preparowane odżywki, bądź drobniutko krajane mięso można traktować jako pokarm zastępczy. Najwrażliwszy pod względem rodzaju i ilości pokarmu jest narybek. Dla osób orientujących się w odżywianiu się narybku w stawach nie jest tajemnicą, że okres wpuszczania narybku do stawu (przesadki pierwszej) poprzedza się zalaniem wodą odpowiednio przygotowanych stawków, w których umieszcza się materiały odżywcze (nawóz) dla rozwijającego się planktonu, który jest pokarmem naturalnym. Przez te pierwsze dni plankton rozwija się intensywnie i właśnie on zapewnia narybkowi przeżycie w pierwszym okresie. Nie stosuje się sztucznego, nieożywionego pokarmu, na który można sobie pozwolić w niektórych sytuacjach w hodowli akwaryjnej. Najlepszym pokarmem dla narybku ryb hodowlanych w akwarium jest zatem plankton naturalny, odławiany ze stawów, drobnych zbiorników, bądź innych środowisk wodnych. W skład planktonu wchodzą różne organizmy, a najdrobniejsze formy planktonowe, jak na przykład pierwotniaki, wrotki, larwy skorupiaków, glony, najmniejsze skorupiaki i niektóre nicienie. Najlepsze efekty daje karmienie świeżym planktonem podawanym małymi porcjami. Można założyć hodowlę, na przykład pierwotniaków, hodowle domowe wrotków i larw skorupiaków są trudniejsze. Do hodowli pierwotniaków należy przygotować litrowe szklane naczynie z odstałą wodą o temperaturze około 20º C, do której wkłada się tkanki roślin, na przykład trochę siana bądź liści. Dodanie niewielkiej ilości żywych liści zapewnia pierwotniakom lepsze warunki tlenowe. Najlepiej prowadzić kilka hodowli równolegle, wykorzystując różne pożywki dla pierwotniaków. Zagniłe hodowle należy wylać.

Dalszą perspektywą jest dla większości akwarystów możliwość trzymania w akwariach albo hodowania ryb morskich. Warto więc wiedzieć, że ryby i inne zwierzęta morskie wymagają przede wszystkim wody o ściśle określonym składzie rozpuszczonych soli. Najłatwiej otrzymać taką wodę rozpuszczając odpowiednią ilość soli w wodzie słodkiej, bardzo czystej, wolnej od zanieczyszczeń przemysłowych, chloru, zanieczyszczeń organicznych i pyłu. Sól morska sprzedawana jest w pudełkach, w sklepach zoologicznych w krajach zachodnich, a także w Bułgarii z przeznaczeniem do konsumpcji. Otrzymywana jest tam przez odparowanie wody morskiej, ale nie wiadomo, czy nadaje się do hodowli ryb morskich. Bałtyk jest morzem słonawym. Wody oceaniczne i spływające z lądu mieszają się w nim, to samo dotyczy fauny. W akwariach słonawowodnych, zawierających kilka promille soli, można trzymać wiele gatunków interesujących ryb. Niektórym solom i płastugom odpowiadają temperatury pokojowe, dla innych ryb będzie w mieszkaniu za ciepło. Niektóre ryby w młodości wymagają wody słodkiej, potem słonawej i wreszcie słonej. Morskie akwarium wymaga bardzo silnego filtrowania, ponieważ woda musi być w ruchu. Osprzęt z reguły bywa specjalistyczny, między innymi silna pompa powietrzna z odpieniaczem umożliwiającym usuwanie związków białkowych, zawartych w wodzie. Instalacja elektryczna musi być zabezpieczona przed osiadaniem na niej soli i wilgoci, gdyż zwiększa to ryzyko porażenia. Odparowaną wodę uzupełnia się przede wszystkim słodką wodą, ale że w parze ulatnia się trochę soli plus straty soli przez odpieniacz, trzeba czasem uzupełnić lub wymienić część wody słonej. Pomiar stężenia soli jest w praktyce pomiarem przewodnictwa lub gęstości (najlepiej za pomocą areometru). Urządzenie morskiego akwarium wymaga zachowania pewnej kolejności. Po nalaniu wody do pustego zbiornika należy rozpuścić sól, co ułatwia burzliwe napowietrzenie wody. Teraz urządza się wnętrze. Ważnym problemem jest właściwa przemiana związków azotowych. Powstający w procesie rozkładu materii organicznej amoniak i jon amonowy muszą przechodzić w azotyny, następnie w azotany. By proces ten zachodził, należy zaszczepić w akwarium odpowiednie bakterie.

Glony w małej ilości są pożyteczne, gdyż mają wpływ na równowagę biologiczną w zbiorniku oraz stanowią pokarm dla niektórych ryb i bezkręgowców. W nadmiernej ilości ograniczają jednak rozwój roślin wyższych pokrywając ich liście i odgradzając od światła, ponadto psują wygląd akwarium. Jednak niektóre gatunki glonów są hodowane jako gatunki dekoracyjne. Zmniejszenie ilości światła przy nadmiernym rozwoju glonów wpływa negatywnie na rozwój roślin wyższych. Stosowanie wody możliwie miękkiej i kwaśnej (jeżeli hodowane rośliny nie wymagają innej) powinno dać efekt przyhamowania rozwoju glonów. Stosowanie środków chemicznych, jak na przykład siarczan miedzi, ma tę wadę, że może jednocześnie spowodować zatrucie ryb. Do niszczenia glonów można wykorzystać ryby odżywiające się glonami – jest to bardzo dobra metoda, jednakże różne gatunki ryb robią to z różną skutecznością. Do ryb takich należą: glonojad syjamski – młode ryby tego gatunku nieźle niszczą glon, ale dorosłe wolą pokarm zwierzęcy, ponadto gatunek ten niszczy także delikatne rośliny. Najlepiej zaś do walki z glonami nadaje się zbrojnik niebieski. Oczyszcza on dokładnie rośliny i szyby, a ponadto nie nie niszczy roślin wyższych. Rozmnażany powszechnie jest także gatunkiem hodowanym. W mniejszym stopniu niszczą glony inne gatunki ryb, jak na przykład piękniczkowate. W celu zwalczania glonów stosuje się także ślimaki. Drobne zatoczki i rozdętki doskonale czyszczą rośliny, zwłaszcza miękkie i o pierzastych liściach. Metoda jest równie prosta, jak skuteczna, ale przy hodowli niektórych ryb trudno jest utrzymać ślimaki w akwarium. Warto też wspomnieć, że woda w hodowli roślin jest równie ważna, jak w hodowli ryb. Woda nie powinna być mętna, ale rośliny nie lubią ruchu wody, dlatego też filtruje się i napowietrza ją tylko wtedy, gdy istnieje tego potrzeba. Rośliny mają także zróżnicowane wymagania co do odczynu wody. Przy uprawie niektórych trudnych gatunków ma znaczenie zawartość i proporcje poszczególnych jonów – w takich przypadkach stosuje się korekcję wody lub częstą jej wymianę.

Akwarium jest ekosystemem, czyli układem ekologicznym. Wynika stąd wniosek, że ani rośliny, ani ryby w akwarium nie żyją w izolacji biologicznej, ale są od siebie silnie uzależnione, wzajemnie na siebie wpływają i niekiedy żyć bez siebie nie mogą. Różne modyfikacje tego układu biologicznego, preparowane przez człowieka, są tworem sztucznym, nienaturalnym i niezgodnym z uwarunkowaniami jakie ryby i rośliny mają w środowisku ożywionym. Wynika stąd konieczność wtajemniczania miłośników akwarystki w arkana naturalnego środowiska, by w zaciszu naszego domowego ogniska ryby, rośliny i bezkręgowce miały warunki w jak największym stopniu podobne do naturalnego. Dlatego w pierwszej kolejności należy przyswajać sobie wiadomości dotyczące właściwości fizyko-chemicznych środowiska abiotycznego, z biologią roślin i ryb oraz praw ekologicznych, jak również z doświadczeniami praktyków akwarystów. Rośliny w akwarium pełnią rolę dekoracyjną oraz są naturalnym, a zarazem najpiękniejszym tłem dla ryb. Natomiast w przypadku dobrze urządzonego akwarium są także ozdobą mieszkania. Ponadto tworzą i zachowują równowagę biologiczną w akwarium – wymiana gazowa między roślinami i rybami polega na wytwarzaniu tlenu i pobieraniu dwutlenku węgla podczas asymilacji przez rośliny oraz na wykorzystaniu tlenu i wydalaniu dwutlenku węgla przez zwierzęta, w procesie asymilacji z dwutlenku węgla i wody rośliny wytwarzają wyższe związki organiczne. Asymilacja zachodzi najczęściej w obecności światła. Rośliny wykorzystują metabolity zwierzęce czerpiące składniki mineralne zarówno z wody, jak i z podłoża. Stwarzają one także właściwe siedliska dla ryb. Rośliny sadzi się tak, aby stworzyć rybom warunki przypominające ich środowisko naturalne. Stanowią one często kryjówki dla ryb płochliwych i dla narybku. Rośliny są też miejscem składania ikry – wiele gatunków ryb trze się w gąszczu roślin, ikra ukryta między roślinami jest w mniejszym stopniu narażona na zjedzenie przez tarlaki. Rośliny są niekiedy pokarmem dla ryb.

Decyzja zakupu ryb powinna być poprzedzona kilkoma niezbędnymi czynnościami i przemyśleniami. Do najważniejszych można zaliczyć wybór miejsca na akwarium, odpowiedni dobór ryb, zaplanowanie urządzenia akwarium i wreszcie – sam zakup. Ponieważ akwarium urządza się na stałe, wybrane miejsce powinno zapewnić wystarczającą stabilność, oświetlenie i dogodny dostęp. Istotne są także względy estetyczne. Dobry dostęp do akwarium gwarantuje łatwość prowadzenia obserwacji i prac pielęgnacyjnych. Optymalnym rozwiązaniem jest oświetlenie naturalne ze wschodu, z reguły jednak oświetlenie słoneczne uzupełnia się sztucznym. Oczywiście, akwarium nie należy stawiać przy parapecie. Wybór ryb należy poprzedzać dokładnym zaznajomieniem się z ich wymaganiami i biologią. Spośród kilku możliwości wyboru zbiorników hodowlanych najlepsze są akwaria klejone. Pojemność 80 l jest optymalna, aby utrzymać w akwarium równowagę biologiczną. Pod dno akwarium należy podłożyć kawałek filcu – nieco większy, niż powierzchnia dna – i na wybranym miejscu sprawdzić szczelność zbiornika. Zaplanować rozmieszczenie urządzeń technicznych, korzeni, roślin, kamieni. Dobór roślin i podłoża zależy od wymagań zaplanowanych do hodowli ryb. Należy przewidzieć zarówno miejsce na rozrost roślin, jak i pływanie ryb. Ze względów estetycznych urządzenia techniczne ukrywa się za kamieniami i roślinami. Tylną ściankę akwarium najlepiej zakleić papierem uprzednio pomalowanym na ciemny kolor. Niekiedy na tylnej ściance przymocowuje się specjalnie skrzyneczki dekoracyjne. Polecanym podłożem w zbiornikach hodowlanych jest żwir, gruby piasek, kamienie i specjalne spreparowane korzenie. Odradzić należy stosowanie piasku morskiego, ziemi ogrodowej, kawałków raf koralowych, muszli, kamieni o ostrych krawędziach, niespreparowanych korzeni. Wybór i przygotowanie podłoża do akwarium zapewnia odpowiednie właściwości wody. Ponieważ w większości przypadków trudno zdobyć piasek i żwir z czystych rzek, gdyż ich już praktycznie nie ma, trzeba zgromadzony piasek i żwir przemywać wodą z kranu, do momentu, aż będzie ona przezroczysta.